Almere groeit de komende jaren door naar de 5e stad van Nederland met zo’n 350.000 inwoners. Er worden tussen de 10.000 en 15.000 woningen aan het bestaande stadscentrum toegevoegd. Bouwen in het bebouwde gebied is een grote uitdaging. Aan landschapsarchitect Joyce van den Berg de taak om ervoor te zorgen dat dit gebeurt met respect voor natuur, bodem en omgeving.
Het zal niet eerder gebeurd zijn dat de gemeente Almere geen nieuw gebied bebouwt, maar juist midden in het drukste deel van de stad: het centrum. ‘Verdichting,’ noemt Joyce dit. ‘Je kunt dan denken aan transformatie (bestaande bouw krijgt een nieuwe bestemming) of optopping (bestaande bouw krijgt er woonlagen bij).’
Verdichting
Voor de gemeente is het project Almere-Centrum een flinke uitdaging. Decennialang is er gebouwd in zogenaamde uitleggebieden: nieuwe stukken land. Het project Almere Pampus is hier een goed voorbeeld van. Nu moet er voor het eerst worden verdicht. ‘Het gaat hierbij om intensiever ruimtegebruik in een bestaand stedelijk systeem,’ legt Joyce uit. ‘En om de vernieuwing van de ondergrondse infrastructuur, klimaatadaptatie en de capaciteit van stedelijke systemen.’
Duurzaam en klimaatvriendelijk
Terwijl de stedenbouwkundige vooral bezig is met het ontwerpen van het silhouet van de stad zodat deze leefbaar blijft, kijkt landschapsarchitect Joyce juist meer naar de balans tussen esthetiek, ecologie en functionaliteit. Daarnaast stuurt ze ook op de samenhang tussen ondergrond, infrastructuur, energie en uitvoering. ‘Er zijn veel assets, zoals riolering en bekabeling, die moeten worden vervangen,’ zegt ze. ‘De oplossing moet dan wel duurzaam en klimaatvriendelijk zijn. Daar help ik de gemeente Almere bij.’
Ontwerpen op systeemniveau
Als landschapsarchitect richt Joyce zich op strategische, complexe vraagstukken, zoals nu het verdichtingsproject in Almere Centrum. De voormalig hoofdontwerper van de gemeente Amsterdam noemt zichzelf een ontwerper op systeemniveau die altijd oog houdt voor een vitale leefomgeving. Joyce: ‘Hoe valt het project in het landschap? Dat intrigeert mij vooral.’
Weerbare stad
Ook in het centrum van Almere moet rekening worden gehouden met het klimaat. Het wordt warmer, regenbuien worden heviger, net als de stormen, terwijl er ook juist meer droogte is. Voor de inrichting van een vitale, fysieke leefomgeving is het werk van Joyce en haar werkmethode cruciaal. Ze leidt ten eerste het project Kabels en leidingen en bodem. ‘Dat gaat om de vraag: hoe kunnen we het bouwproject zo slim inrichten dat je een weerbare stad hebt, zonder dat de bewoners te veel overlast hebben van de werkzaamheden,’ legt ze uit. ‘In plaats van vijf of zes keer de straat open te breken, hoeft dat nu nog maar één, hooguit twee keer.’
Speciale werkwijze
Het betekent intensief schakelen tussen veel partijen: nutsbedrijven, ecologen, rioleringsexperts, beleidsmakers en financiers. Maar daar voelt Joyce zich juist als een vis in het water bij. In 2017 ontwikkelde zij de Integrale Ontwerpmethode Openbare Ruimte (IOOR). De methode richt zich niet alleen op de gezamenlijke planning van werkzaamheden, maar ook op het integraal ontwerpen en organiseren van de openbare ruimte, waarbij onder- en bovengrond als één systeem worden benaderd. ‘De bodem is daarbij geen randvoorwaarde, maar een sturend systeem dat bepaalt wat ruimtelijk en technisch mogelijk is,’ aldus Joyce,
Gecoördineerd en slim
Ten twede leidt Joyce ook de strategische uitvoeringsplanning. De centrale vraag hierbij is: wie merkt wat bij welke handeling? Er is dan ook intensief contact met partijen als KPN, Ziggo, Vitens en Vattenfall, en er wordt geschoven met planningen. Joyce: ‘De kunst is om het zo gecoördineerd en slim mogelijk te doen, zodat we het in één keer goed doen in een immens druk gebied.’
Bodem
Alles staat of valt, letterlijk, met de bodem. Kan die alle drukte in het toch al zwaar belaste centrum wel aan? ‘De bodem is gebaat bij rust,’ zegt Joyce. ‘We moeten voorkomen dat door zwaar materiaal de aarde in elkaar wordt gedrukt, waardoor er minder kans is voor bodemleven en waterretentie. Ook belangrijk: de bodem mag niet te vaak worden opengehaald. Elke ingreep verstoort het systeem. De bodem is de huid van de aarde, en de eerste 30 centimeter is het meest vitaal. Zonder bodemleven zouden wij als mens niet bestaan.’ Juist in de stad is die bodem onmisbaar voor klimaatadaptatie en waterhuishouding, ziet Joyce. ‘Omdat een gezonde bodem water opvangt, vasthoudt en hittestress dempt. De vraag is dus niet alleen óf we kunnen verdichten, maar hoeveel druk de bodem daadwerkelijk aankan zonder dat deze functies verdwijnen.’
3D GeoTOP-model
Gelukkig heeft Joyce een schat aan informatie bij de hand. Er is namelijk recent een 3D GeoTOP-model gemaakt van de grond tot 50 meter onder NAP. Dit geeft waardevolle informatie over water, zand, grind, zout en warmteopslag, maar ook bijvoorbeeld voor funderingen. Joyce: ‘Deze ondergrondse kennis nemen we mee in de bovengrondse beslissingen. Het maakt zichtbaar of de bodem de ambities van verdichting en stedelijke ontwikkeling daadwerkelijk aankan — of juist een beperkende factor is.’
Wendbare organisatie
Joyce ziet de komende jaren van dichtbij het nieuwe Almere-Centrum verrijzen. Haar drijfveer? ‘Ik word blij als het complexe project uiteindelijk lukt. En het mooie is dat de organisatie in Almere wendbaar is, ziet dat het anders moet en durft samen te werken.’
